Grad meraka, derta i sevdaha

Autor: Darinka Mihajlović

Vranjanci su poznati po svojoj veseloj prirodi kao meraklije. Poznat je vranjski čoček i vranjanska svita, igre čiji su instrumenti truba, goč i daire, pred kojima se ne ostaje ravnodušan

 

»U Vranje nema laganje, 100 kila svinja, 200 kila maz« – ovako Vranjanci, ljudi neobičnog duha i humora, zasmejavaju one koji žele da ih bliže upoznaju i posete ovaj grad na krajnjem jugu Srbije. Ako i niste bili u Vranju sigurno nema onog ko nije makar nekada spavao na »Simpovoj« garnituri, grejao se na šporetu »Alfa plama«, imao u svojoj garderobi nešto iz »Jumka« ili na nogama »Koštanine« cipele…

Vranje je veoma moderan grad koji ljubomorno čuva sećanje na svoju prošlost i spomenike, i svoj dijalekt iz koga izbija duša vranjanska. Ponosni su i na pisca Boru Stankovića koji je rodni grad sačuvao u svojim delima. Vranje je spoj evropskog, orijentalnog, nacionalnog, tradicionalnog i modernog u jednu celinu, iz koje će svakom posetiocu nesebično pružiti ono što želi i koliko želi.

Oduvek značajna raskrsnica puteva

Prema legendi do propasti pod Turcima, Vranje se u starini zvalo Golubinje po imenu vojvode Golubića koji je upravljao tim prostorom. Golubić je imao ženu Vranu i kad je on sa knezom Lazarom poginuo na Kosovu, umesto njega zavlada njegova žena Vrana, a Golubinje se prozva imenom Vranje.

A istorijski spisi kažu da se ova varoš prvi put spominje 1093. godine, a u sastav srpske države ulazi 1207. godine. Turci su ga osvojili 1455. U tursko doba Vranje je raskrsnica puteva iz Srbije prema Makedoniji i Bugarskoj, važno mesto na moravsko-vardarskom drumu, poznato po proizvodnji oružja i železnih predmeta i po kvalitetnoj kudelji. Godine 1878. oslobođeno je od Turaka.

U Prvom svetskom ratu, Bugari su okupirali Vranje 1915. godine, a oslobodili su ga srpski ratnici sa Solunskog fronta 1918. godine. Drugi svetski rat doveo je Nemce, koji su u njega ušli početkom 1941. godine, i potom ga predali u ruke bugarskim vlastima. Oslobođeno je 7. septembra 1944. godine.

Ovde uspeva limun i pitomi kesten

Vranje okružuju brdsko-planinski predeli koji presecaju dolinu Južne Morave. Od planina i planinskih vrhova izdvajaju se Besna Kobila, Zladovska planina, Kukavica, Grot, Oblik, Kitka, Pljačkovica, Krstilovica i Pržar. Kroz teritoriju grada Vranja protiče reka Južna Morava, a u samom gradu su Vranjska i Sobinska reka.

Grad se nalazi na 480 metara nadmorske visine, a glavne odlike klime su umereno hladne zime, uglavnom topla proleća, duga i topla leta i toplije jeseni od proleća. Zbog takve klime ovde uspevaju pirinač, duvan, smokva, limun, pomorandža i badem, a od sredozemnih kultura i pitomi kesten.

Vranjska kotlina bogata je šumama, kako listopadnim tako i četinarima, kao i raznovrsnim lekovitim biljem. Zaštićene su površine pod šumama, kao i područje na planini Besna Kobila koja je stanište zaštićene vrste beloglavog supa.

Simboli Vranja

Ono što domaćini Vranjanci neće propustiti da vam s ponosom pokažu su svojevrsni simboli grada: Pašin konak, Hamam, Beli most, Markovo kale, zgradu Gimnazije, ali pre svega i kuću Bore Stankovića poznatog književnika koji je u svojim romanima i pričama (Nečista krv, Koštana, Stari dani, Uvela ruža…) pronikao u ljudsku dušu, u njene virove i tamne vrtloge i dao psihološku analizu likova i događaja.

Muzej kuća Bore Stankovića izgrađena je oko 1850. godine, a u muzej je pretvorena 1967. godine. Nalazi se u Baba Zlatinoj ulici, koja je dobila ime po Borinoj babi po ocu. U dvorištu se nalazi bašta, stari dud, šimširi, vinova loza, kaldrma i bunar, kao i l etnja kuhinja. U Muzej kući izloženi su predmeti koji su pripadali piscu i članovima njegove porodice.

Zgrada Pašinog konaka sagrađena je 1765. godine. Sastoji se iz dve spratne zgrade spojene visećim mostom, koje su tipični predstavnici balkansko-orijentalne arhitekture. U prvoj zgradi, Selamluku, danas je smešten Narodni muzej. U drugoj, Haremluku, se nalazi elitni restoran koji privlači veliki broj domaćih i stranih turista.

Simbol grada je i Beli most, kojeg prati legenda o velikoj i tragičnoj ljubavi između Ajše i Stojana. Stradali su jer nisu smeli da se zavole, a poslednja želja lepe mlade Turkinje bila je da se na tom mestu, od novca za njenu udaju sagradi most. Otac koji im je presudio, ispoštovao je amanet svoje jedinice i podigao je most 1844. koji nazivaju Beli most. Na njemu postoje dve table: na turskom i arapskom jeziku, na kojima piše:

»Ovaj most zvaće se Beli most, on će služiti za olakšicu. Voda koja ispod njega teče, neka posluži ljudima za zdravlje! Prolaznici, prođite jedanput preko mosta i vratite se: Videćete da je sagrađen za dobro svakog čoveka. Muhamede Mustafo, posreduj za humanu vlasnicu Ajšu…“

»O Čuvaru, vlasnica ove dobrote i lepote, Hanuma Ajša, podiže ovaj most da joj Bog oprosti njene grehe i grehe njenih roditelja.«

Markovo kale predstavlja ostatke srednjovekovnog utvrđenja, na antičkim temeljima. Udaljeno je od grada oko 4 km i pretpostavlja se da ga je podigao vizantijski car Justinijan Prvi u VI veku. Po narodnom predanju, to je bio grad srpskog junaka Marka Kraljevića.

Vranjski melos

Vranje je grad meraka, grad derta i sevdaha, nesvakidašnjeg spoja čulnog, telesnog i duhovnog. Poznat je vranjski čoček i vranjanska svita, igre čiji su sadržajni instrumenti truba, goč i daire. Prosto igra mami na pokret, igra se da se smire strasti, igra se da se raspale strasti… Vranje je prestonica trube juga Srbije, zahvaljujući čuvenom majstoru Bakiji Bakiću (1923-1989), višestrukom pobedniku Sabora trubača u Guči. Danas orkestar Ekrema Mamutovića i Nenada Mladenovića neguju trubačku tradiciju.

Da bi se osetio ovaj specifični način življenja i mentalitet Vranjanaca, mora se doći u ovu pitomu varoš gostoprimljivih ljudi, da se probaju ukusna južnjačka hrana i dobra vina, da se čuje autentični vranjski dijalekt, da se vidi i zaigra čoček, da se opusti i život posmatra sa njegove lepše strane.

Kako slušamo ovih dana »sve će ovo jednom proći«, pa kada se to desi, a vi izvolite u Vranje da sve ovo proverite, jer u »Vranje nema laganje«.