Sedam vekova istorije

 

Ovo mesto je svedok burnih istorijskih previranja, ali i mesto u kome se ceni rad, iskrenost i tolerancija.

 

Autor: Milan Popović

 

Smeštena na jugoistoku Bačke, opština Temerin se graniči sa teritorijama opština Žabalj, Srbobran, Vrbas i na jugu sa Novim Sadom. Pored samog Temerina opštini pripadaju i naselja Bački Jarak, Staro Đurđevo i Sirig, a ukupno ih naseljava blizu 30.000 stanovnika, uglavnom srpske i mađarske nacionalnosti. Prosečna nadmorska visina je oko 82m, a budući da je ovo mesto geografski smešteno na Bačkoj lesnoj terasi, kvalitet zemljišta je odličan, što lokalnim poljoprivrednicima omogućava visoke prinose.

 

Bogata prošlost

U istorijskim dokumentima Temerin se prvi put pominje 1332. godine u papskoj poslanici, koju je primio župni sveštenik Laurentije de Temeri, povodom plaćanja papskog poreza. Nakon Mohačke bitke 1526. godine Temerin, koji je do tada bio u sastavu Kraljevine Ugarske, prelazi pod vlast Otomanskog carstva. Prema turskim poreskim knjigama polovinom XVI veka u naselju je bilo 11 kuća (pod terminom kuća misli se na porodice koje su mogle imati i nekoliko desetina članova), od toga su četiri kuće plaćale porez. Već neku deceniju kasnije u Segedinskom defteru ostaje zapisano da 20 kuća plaća porez. Tada je i urađen poimenični popis srpskog stanovništva, a prema zapisima vidimo da su glavne delatnosti bile ratarstvo, povrtarstvo, stočarstvo i uzgoj pčela.

Krajem XVIII veka u Temerinu je postojalo 215 domova, a crkvenu službu obavljalo je pet pravoslavnih sveštenika. Crkva posvećena Svetom Vaznesenju Gospodnjem nalazila se na početku današnje Bosanske ulice, građena je od 1746. do 1749. godine. Prema vojnim kartama naselje je bilo izgrađeno lučno u četiri reda kuća i bilo je opasano jarkom dužine 13km. Zapisi kazuju i da je 1742. godine otvorena škola u Temerinu, u kojoj su đaci učili čitanje i pisanje, crkvene pesme i molitve. Jedan od najčuvenijih đaka te škole bio je Lukijan Mušicki, književnik, profesor i episkop gornjokralovački. Tokom saradnje sa Vukom Stefanovićem Karadžićem, Mušicki je predložio izgled slova đ u današnjoj azbuci.

 

Dolazak grofa i gradnja kaštela Sečen

Krajem XVIII veka počinje doseljavanje mađarskog i nemačkog življa u ove predele. Grof Šandor Sečen je za 80.000 forinti kupio Temerin i Bački Jarak 1796. godine, što je ubrzalo promene u stanovništvu. Srpske porodice nisu pristale na novostvorene uslove, pa su nakon neuspele pobune rešile da se isele. Oko 1.600 stanovnika Temerina je na Đurđevdan 1800. godine prešlo u Pašku oblast, gde su osnovali novo naselje Đurđevo. Temerinski Srbi su razgradili svoje kuće i crkvu i preneli ih na novo mesto.

Sledećih 120 godina Temerin je bio uglavnom naseljen mađarskim stanovništvom. Kolonisti iz županija Pešt, Feher i Tolna doseljavali su se pod grofovim patronatom. Grof Sečen je početkom XIX veka počeo sa izgradnjom palate koja je danas poznata kao kaštel i nalazi se pod zaštitom države. Temerinski posed i kaštel su od porodice Sečen otkupili apatinski trgovci, porodica Fernbah. Oni su ostali vlasnici sve do agrarne reforme u kraljevini SHS. U to doba, nakon I svetskog rata dolazi do povratka srpskog življa, a kolonisti su stizali i iz Bosne, Hercegovine i Crne Gore. Južno od Temerina je 1920. godine niklo naselje Staro Đurđevo.

Poslednje godine XIX veka kroz Temerin je prošla železnička pruga, što je ubrzalo privredni razvoj ovog kraja. Sa radom su počeli parni mlin i ciglana, a Temerin uskoro postaje jedan od značajnijih trgovačkih centara u Bačkoj. Struja je u Temerin stigla između dva svetska rata, a nakon 1945. godine usledio je još jedan talas kolonista. Burna istorijska previranja su dovela do toga da i kraj XX veka bude obeležen doseljavanjem ljudi koji su morali da napuste svoje domove u ratom zahvaćenim područjima.

 

Najduža ulica u Srbiji

Novosadska ulica je dugačka oko 12,5km i nezvanično je najduža ulica u Srbiji. Tu titulu je nosila i u doba SFRJ, a sama ulica je nastala od puta čija izgradnja je počela još u vreme Marije Terezije. Prve kuće su počele da se grade oko puta početkom XX veka, a tokom tridesetih godina su placevi oko puta davani siromašnim porodicama u arendu, pa je tako počelo intenzivnije naseljavanje.

Tu se nekada nalazila i stanica poštanskih kočija koje su išle od Beča preko Temerina za Temišvar i Brašovan.

 

Park prirode Jegrička

Jegrička je reka koja skoro jednom trećinom svoga toka prolazi kroz teritoriju opštine Temerin, čineći i jednu od njenih granica. Ova autohtona vojvođanska reka nema klasičan izvor, već predstavlja sistem bara kroz koje voda otiče i uliva se u Tisu. Uređenjem korita je reka odavno izgubila svoj prvobitni oblik.

Predeo Jegričke je označen kao Međunarodno značajno stanište ptica (IBA) i kao Međunarodno značajno botaničko područje (IPA), što ovamo dovodi brojne ljubitelje prirode i naučne istraživače. Popisano je 76 biljnih vrsta i 16 biljnih zajednica, a ovde je moguće videti i ugrožene vrste poput belog lokvanja i barske paprati. Vodu nastanjuje više od 20 vrsta riba, među kojima su i štuka, som, smuđ i šaran. Ovaj predeo je od posebnog značaja za sve ljubitelje ptica, a zašto je tako, najbolje nam objašnjava podatak da je oko Jegričke zabeleženo prisustvo čak 198 različitih ptičjih vrsta. Nije retkost ovde videti vidru, ili susresti se sa srnom ili zecom.

 

Lekovite vode iz dubine zemlje

Već punih 105 godina stanovnici Temerina, i ne samo oni, imaju priliku da uživaju u blagodetima kupanja u lekovitoj termomineralnoj vodi. Sve je počelo 1914. godine, kada je iz bušotine duboke 417 metara na imanju Griše Andrašija pokuljala topla, žućkasta, sumporovita voda. Uskoro su tu izgrađeni bazen i kupatilo sa devet kada. Kuća Andrašija, kao i kupatilo, zagrevani su metanom, koji se pojavio kao pratilac vode iz bušotine. Ovaj kompleks je nacionalizovan polovinom prošlog veka, a tokom osamdesetih godina je nedaleko odatle otvorena još jedna bušotina i počeo je sa radom otvoreni bazen u Temerinu. Nova bušotina daje veću količinu vode, koja je uz to i toplija i ima bogatiji mineralni sastav.

 

Šta još posetiti

Etnopark Brvnara je nastao kao uspomena na predele iz kojih su se ovamo doseljavali ljudi tokom prošlog veka. Klasična postavka domaćinstva karakteristična za dinarske predele dočarava nekadašnji zavičaj potomcima doseljenika.

Zavičajna kuća u Temerinu je mesto održavanja brojnih umetničkih radionica i priredbi. Objektom upravlja udruženje TAKT (Тemerini Аlkotóműhely és Кépzőművészeti Тábor). Sama kuća potiče iz XIX veka, zidana je od zemlje i predstavlja tradiciju narodnog graditeljstva mađarskog stanovništva. Stalna izložbena postavka obuhvata brojne predmete koji su bili u svakodnevnoj upotrebi.

Legat bračnog para Baranji predstavlja nezaobilaznu tačku za ljubitelje umetnosti, dok poštovaoci pisane reči sa pažnjom prate memorijal posvećen književniku Sirmai Karolju.

U okolini Temerina postoje brojni salaši, koji posetiocima pružaju pun gastronomski ugođaj uz predah od gradske vreve i užurbanosti. Ribolovci su takođe česti gosti na ovdašnjim ribnjacima, a postoji i mnoštvo drugih zanimljivih sadržaja. Upoznajte Temerin korak po korak, i uvek ćete se vraćati ovamo i biti iznova srdačno dočekani.