Grad grožđa i gvožđa

autor: Darinka Mihajlović

Istorija beleži da je ovaj grad dva puta bio prestonica Srbije. Prvi put bio je poslednja srpska prestonica srednjeg veka, da bi ga Karađorđe učinio novim prestonim gradom Srbije posle oslobođenja od Turaka

„Smederevo, grade od starina
lepo te je gradila Jerina…“

„Što grad Smederevo
vas dan zatvoreno,
svu noć otvoreno?…“

„Oj, devojko Smederevko,
otvori mi Smederevo!…“

Ovo su samo neke od pesama o Smederevu, gradu na desnoj obali Dunava koji ima dugu i burnu istoriju. Smederevo je izgrađeno na strateški veoma značajnom mestu. Nekada je čuvalo granicu Rimskog carstva, a kasnije je pokraj njega prolazio Carigradski drum. Teritorija Grada pripada Podunavlju i donjem Pomoravlju. Osnovni potencijal Grada Smedereva je upravo njegov karakterističan geosaobraćajni položaj između dva evropska koridora – kopnenog -X- auto-put i vodnog -VII- Dunav.  Od srpske prestonice, Smederevo je udaljeno svega 46 kilometara.

Vekovima se stvarala istorija pored Dunava

Prvi pomen Smedereva nalazimo 1019. godine u povelji vizantijskog cara Vasilija II. Ipak, poseban značaj ovaj grad je dobio početkom XV veka kada ga je srpski despot Đurađ Branković učinio poslednjom srednjovekovnom prestonicom Srbije. Sagrađena je u periodu od 1428-1439 godine. Svojim položajem na ušću reke Jezave u Dunav zauzima površinu od približno 11 hektara, ima oblik nepravilnog trougla i sastoji se iz dva dela – Velikog i Malog grada. Prvo je podignut Mali grad gde je smeštena rezidencija Despota Đurđa. Za Veliki grad je dozidano još 19 kula sa bedemima, a sa kopnene strane prokopan je rov koji je spajao Dunav i Jezavu, pa je tako Tvrđava bila okružena sa svih strana vodom. Zbog njene veličine kao i brzine kojom je građena, njena gradnja praćena je brojnim žrtvama. Nesreće su izazvale mržnju usmerenu pre svega na suprugu vladara, grčku princezu Irinu Kantakuzen. Ogorčeni ljudi prozvali su je „prokleta Jerina“, što je ovekovečeno u narodnoj tradiciji.

Godine 1459. Turci osvajaju Smederevsku tvrđavu i Smederevo ostaje pod turskom vlašću do 1805. godine kada i po drugi put postaje prestonica, jer je u njemu sedište Serbskog Praviteljstvujuščeg Sovjeta do 1807. godine.

Vinska istorija

Despot Stefan Lazarević i Đurađ Branković širili su još u 15. veku vinograde u krajevima oko Smedreva. Vinogradarstvu ovog kraja doprineo je i Miloš Obrenović, vođa Drugog srpskog ustanka koji je u porodičnom letnjikovcu na lokaciji „Zlatni breg“ zasadio 36 ha vinograda, a na toj lokaciji se i danas proizvode kvalitetna vina. Vodeća sorta grožđa u ovom vinogorju je smederevka koja se u tu gaji od davnina.

Smederevski vinogradi i vinari su na izvestan način povlašćeni, jer im je priroda dala sve ono što je potrebno za dobro grožđe i vino, a na njima je samo da tu blagodet pametno iskoriste.

Smederevska jesen, manifestacija koja slavi grožđe, vino i ostalo voće, dešava se u prvoj polovini septembra i traje nekoliko dana, a Smederevo je tada „najživlje“ u godini. Tokom cele godine u gradskom parku turiste očekuje i kompleks neobičnih drvenih kućica izgrađenih od autentičnih bačvi i buradi. To je „Vinski grad“ u kome su izložena najbolja vina iz smederevskog kraja.

Legenda od grožđa do gvožđa

Od gospodstvenog, Smederevo je sredinom prošlog veka postalo radnički grad. Od grada grožđa, grad gvožđa. Urbana legenda kaže da je najveći srpski izvoznik čelika, smederevska železara, počela da se gradi po naredbi maršala Tita. Kada je prvi put posle Drugog svetskog rata dolazio u Smederevo, Tito je pitao: „Šta ovde najbolje uspeva?“ Seljaci su rekli grožđe. Maršal je razumeo gvožđe i naredio: „Neka bude železara“. I tako je bilo… Oni koji su gradili železaru tvrde da je ova anegdota izmišljena, ali istina je da su mnogi vinogradari trbuhom za kruhom ostavili čokote i počeli da liju čelik.

Železara u Smederevu se sastoji od više pogona za proizvodnju gvožđa i čelika. Prostire se na površini od 450 hektara. Više puta je menjala vlasnike i nazive, od 1913. i SARTID-a, preko MKS-a, U.S. Steel-a, Železare Smederevo, a od aprila 2016. godine kada je preuzimaju Kinezi, zvanični naziv je HBIS GROUP Serbia Iron & Steel.

Znamenitosti i mesta okupljanja

Prilikom obilaska znamenitosti od značaja za istoriju i kulturni razvoj grada, neke od tačaka se jednostavno ne smeju propustiti. Pre svih već pomenuta Smederevska tvrđava i obilazak Velikog i Malog grada. Gostima grada su zanimljive i Vila „Zlatni Breg“ nastala u vreme dinastije Obrenović na Plavincu, zgrada starog načelstva i starog opštinskog doma, čuveni Karađorđev dud, još jedan simbol grada Smedereva. Pod tim dudom starim oko 300 godina, 8. novembra 1805. godine vožd Karađorđe, primio je ključeve Smederevske tvrđave od turskog zapovednika grada. Time je označeno oslobođenje Smedereva od turske vlasti.

Glavni gradski trg predstavlja centralni deo Smedereva. Trougaone je forme kao i Tvrđava. Na njemu dominira Saborni hram Svetog Georgija, treći po velični u Srbiji. Neposredno pored trga prolazi ulica Kralja Petra, najživlja ulica u gradu, u kojoj se nalazi niz lepih bašti i kafića.

Na prostranom platou u centru grada nalazi se i Muzej u kome se mogu videti paleontološke, arheološke, numizmatičke, istorijske, etnološke zbirke.

Biblioteka u Smederevu je jedna od najvećih, najlepših i najorganizovanijih biblioteka u Srbiji. Raspolaže prostorom od 1945 m2, fondom od 230.000 knjiga, novina i časopisa, najsavremenijom bibliotečkom opremom, računarima i čitaonicama sa ukupno 140 čitalačkih mesta.

Ne propustite uživanje

U okolini Smedereva se može posetiti obližnji Šalinački lug i videti jedna od najreprezentativnije očuvanih populacija nekadašnjih gorostasnih šuma u Srbiji i na Balkanu, popiti dobro crno ili belo vino u podrumima prilikom obilaska Vinskog grada ili zaploviti Dunavom i probati prženu ribu ili kuvanu čorbu u nekom od obližnjih restorana.

Izletište Jugovo se nalazi na 5 km od centra grada na obali Dunava. Na ovom mestu se nalaze brojni sportski tereni i sportski bazen. Osveženje tokom leta nudi i Šalinačko jezero.

Grad Smederevo ima veoma značajne savremene sportske objekte i veliki broj uspešnih sportskih klubova i društava. Krajem 2009. godine, završena je izgradnja otvorenog olimpijskog bazena u sklopu kompleksa Sportskog centra u Smederevu, a u neposrednom okruženju novoizgrađene Sportske dvorane koja je bila mesto održavanja sportskih takmičenja „Univerzijade 2009“.