Grad na Vilinoj reci

 

Iako je na svakom koraku moguć susret sa istorijskim i kulturnim spomenicima, pravo bogatstvo ovog grada krije se u njegovim stanovnicima i specifičnom duhu koji opstaje vekovima.

 

Autor: Milan Popović

 

Sve što je napisano o Nišu, a tog materijala ima poprilično, nedovoljno je da opiše ono što je moguće iskusiti u stvarnom susretu sa ovim gradom i njegovim stanovnicima. Nišlije su zaljubljene u svoj grad, i imaju puno pravo na to, jer ne sreće se često ta vrsta gradske energije, mešavine tradicionalnog i modernog, dodatno začinjene jedinstvenim humorom. Ovde ponešto za sebe mogu pronaći zaljubljenici u istoriju, poštovaoci književnosti, ljubitelji filma, pozorišta i muzike, a posebne čarolije očekuju sve ljubitelje gurmanskih dostignuća.

 

Duga i uzbudljiva istorija

Ušće Nišave u Južnu Moravu jedna je od bliskih geografskih odrednica ovog prostora. Već hiljadama godina kotline ovih reka predstavljaju prirodne migratorne tokove brojnih ljudskih zajednica, pa ne čudi to što su ostaci najstarijih naselja na ovom području datirani u doba srednjeg paleolita. Za vreme bronzanog doba ovde se odvijala živopisna ljudska aktivnost, o čemu svedoče nalazi u Medoševcu. Arheološka nalazišta na lokacijama Bubanj i Velika humska čuka ukazuju na postojanje naseobine iz perioda 5800–5500. godine pre naše ere, i svrstavaju se u neolitsku starčevačku kulturnu grupu.

Atraktivan geografski položaj je oduvek činio ovo područje zanimljivom geostrateškom tačkom, pa su ovde svoja uporišta gradili Dardanci, Iliri, Tračani, Kelti, Huni, Avari, Rimljani, Vizantinci, Srbi, Bugari, Turci, Mađari, Austrijanci, Nemci, ali i mnogi drugi. Ime grada je tokom vekova očuvalo svoj prvobitni oblik, što je retkost na ovim prostorima. Ime se samo prilagođavalo izgovoru trenutnih gospodara gradskih zidina. Smatra se da su Kelti u trećem veku pre naše ere dali gradu ime Navissos (Vilina reka u prevodu, što je bio i njihov naziv za Nišavu). Vilin grad je u istorijskim dokumentima ostao zabeležen i kao rimski Naissus, vizantijski Ναισσός/Nysos, turski Niş, nemački Nissa, slovenski Niš.

 

Rodni grad careva Rima

Rimljani osvajaju grad tokom Dardanijskih ratova u prvom veku pre naše ere i razvijaju ga kao važan vojni i trgovinski centar provincije Gornja Mezija. Pobeda rimske vojske predvođene Markom Aurelijem Klaudijem nad Gotima ostala je zabeležena kao bitka kod Niša. Smatra se da je ovaj događaj iz 286. godine naše ere produžio postojanje Zapadnog carstva za još dva veka. Petnaestak godina pre ove pobede u Nišu je rođen sin vojnog komandanta Konstancija Hlora i Flavije Julije Helene. Ovaj dečak je postao rimski car Konstantin Veliki.

Tokom svoje vladavine Konstantin I je u svom rodnom gradu podigao carsku vilu Medijana. Oko nje su podizane vile ostalih pripadnika visokog društva, a ostaci celog kompleksa danas predstavljaju izuzetno arheološko nalazište koje svojim bogatstvom pruža naučnicima uvid u brojne aspekte tadašnjeg života. Konstantin Veliki je svojim odlukama odredio budućnost zapadne civilizacije tako što je ukinuo progon hrišćana i time otvorio nov period u razvoju evropske duhovnosti. Na teritoriji Niša nalaze se neki od najstarijih hrišćanskih spomenika kulture u Evropi.

Odlukom cara Dioklecijana, Niš postaje glavni grad Gornje Mezije 284. godine i to dovodi do daljeg napretka u svakom pogledu, što ga, nažalost, čini i veoma primamljivom metom tokom varvarskih osvajanja ovih prostora. U periodu trajanja petog veka naše ere Niš je tri puta do temelja rušen. Slovenska plemena preuzimaju vlast nad gradom početkom VII veka.

 

Burni srednji vek i borba za oslobađanje

Grad su tokom narednih godina osvajali i njime vladali Vizantinci, Bugari, Ugri, Nemanjići i mnogi drugi. Nakon bitke kod Velbužda 1331. godine Srbi preuzimaju Niš i drže ga sve do 1448. godine, uz kraće periode kada ga Turci silom preuzimaju. Otomanska vlast je zatim trajala skoro dva i po veka bez prekida. Krajem XVII veka Austrijanci preuzimaju grad na kratko. Turci nakon povratka u Niš počinju 1719. godine izgradnju Niške tvrđave. U narednim decenijama, tokom austrijsko-turskih ratova, dolazi do povremene smene gradskih vladara. To je najviše pogađalo lokalno stanovništvo, kojem je imovina bila razarana. Neki stanovnici su i glavom platili smenu vlasti.

Prvi srpski ustanak je u svom trajanju zabeležio herojski čin vojvode Sinđelića, a o surovoj odmazdi osvajača nakon borbi na Čegru govori i jedinstveni spomenik u svetu, a to je Ćele-kula. Huršid-paša je naredio da se u kulu uzidaju lobanje srpskih vojnika koje će biti opomena narodu da se više nikada ne pobuni. Broj tih lobanja je 952. Međutim, to je samo pojačalo želju za slobodom. Sanstefanskim sporazumom iz 1878. godine Niš je konačno pripojen Kneževini Srbiji.

 

Dvadeseti vek i nastavak borbe

Tokom burnih godina Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata Niš je često bio središte važnih političkih i vojnih zbivanja, mesto na kome se donose značajne odluke. Nakon proboja Solunskog fronta oslobodioci ulaze u grad predvođeni vojvodom Petrom Bojovićem.

U periodu između dva rata Niš je bio sedište Moravske banovine, a Nišlije u martu 1941. demonstracijama iskazuju nezadovoljstvo zbog pristupanja Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu. Okupatori su pokušali da slome duh grada surovim odmazdama, ali nisu uspeli u tome, čak ni uz pomoć avionskih bombi. Prvi koncentracioni logor u Jugoslaviji otvoren je u Nišu, a ne smemo da zaboravimo herojski proboj ka slobodi golorukih logoraša iz 1942. Tokom ovog rata Niš su, nažalost, savezničke snage bombama do temelja srušile. Kraj XX veka grad je opet dočekao sa velikim razaranjima i žrtvama nedužnog stanovništva, koje je stradalo tokom 1998. godine. Nadamo se da budućnost više nikada neće doneti ovakve strahote ponosnom gradu na Nišavi.

 

Umetnost, zabava i dobar provod

Brojne kulturne manifestacije kao što su Nišvil i Filmski susreti čine ovaj grad prepoznatljivom tačkom na mapi svetskih kulturnih dešavanja. Uz srdačne domaćine i njihov nesalomivi duh ovde je moguće doživeti neverovatne trenutke u svako doba dana i noći. Svakako da je preporučljivo da odustanete od dijete pre nego što stignete u Niš pošto garantovano nećete moći da odolite lokalnoj gastronomskoj ponudi. Ukoliko još uvek niste bili u Nišu, vreme je da ga posetite, jer vas očekuje mnoštvo prijatnih iznenađenja.

 

Niška tvrđava

Podignuta na ostacima nekadašnjih rimskih i vizantijskih utvrđenja, ova impozantna građevina zauzima 22 hektara površine. Opasana je sa zidinama debljine 3m i visine 8m. Od šančeva koji su je čuvali od napadača sa spoljnih strana zidina ostao je sačuvan samo severni šanac. Niška tvrđava danas predstavlja jedan od najlepših i najbolje očuvanih predstavnika ovakvih utvrđenja na Balkanu. Od četiri nekadašnje kapije dobro su očuvane severna Beograd kapija i južna Stambol kapija, dok su Vidin kapija i Jagodin kapija delimično očuvane. Zidine Niške tvrđave tokom godine poseti veliki broj turista, naročito u vreme održavanja različitih kulturnih manifestacija po kojima je ovaj grad poznat u evropskim okvirima.