Šest vekova resavske lepotice

 

Odolela je osvajačima i protoku vremena, a danas nas podseća na bogato nasleđe srpske srednjevekovne države.

 

Autor: Milan Popović

 

Beljanica je jedna od najvećih krečnjačkih planina u istočnoj Srbiji. Bogata je vodom koju je moguće piti direktno iz brojnih potoka i rečica, kao i šumama i pećinama. Svojom lepotom je oduvek privlačila pažnju, pa zato i ne čudi što je despot Stefan Lazarević baš podno njenih visokih obronaka rešio da podigne svoju zadužbinu. U zapisima despotovog biografa Konstantina Filozofa o danima potrage za mestom gde će zadužbina biti sagrađena ostalo je zabeleženo sledeće: „obilazaše gore i polja i pustinje, tražeći gde bi mogao podići željenu obitelj, stan za ćutanje“ i „našavši najprikladnije i najbolje mesto, gde je trebalo biti dom, pomolivši se pristupi delu i položi osnov u ime Svete Trojice svedržavnoga božanstva.“

 

Izgradnja manastira

Smeštena pored reke Resave Manasija već punih šest vekova gordo stoji i odoleva osvajačima i vremenu. Ne postoje precizni podaci o toku gradnje, a prema zapisima Konstantina Filozofa radovi su otpočeli 1407. godine, a završeni su 1418. godine. Ostalo je zabeleženo da je radove vodio i nadgledao „Petar iz Primorja“.

Burni istorijski događaji krajem XIV i početkom XV veka su uslovili izgled manastirskog kompleksa.

Visoki, debeli zidovi su povezivali ukupno 11 kula utvrđenja. Među njima se posebno isticala donžon kula, poznata i kao Despotova. Unutar utvrđenja smešteni su brojni objekti manastirskog kompleksa, od kojih je najznačajnija crkva Svete Trojice. Manastirska trpezarija nije preživela iskušenja vremena, tako da su od nje sačuvani delovi koji svedoče o njenom nekadašnjem izgledu, dok su od mnogih drugih objekata ostali samo fragmenti ruševina.

 

Manastirska crkva

Crkva Svete Trojice u Manasiji predstavlja jedan od najznačajnijih primeraka moravske arhitekture i drugi je po veličini srednjevekovni srpski hram. Zidovi su građeni od blokova peščara, precizno klesanih i uklapanih, a njihova dužina je ponegde veća od jednog metra. Crkvu čine dva odvojena dela, naos na istoku i priprata na zapadu. Nad naosom se uzdiže kupola, dvoja vrata smeštena su na zapadnom zidu, a još dvoja u pevničkim apsidama. Priprata ima kvadratnu osnovu koja odgovara širini naosa, i nad njom se, kao i iznad naosa, uzdiže gornja svodna konstrukcija u obliku razvijenog upisanog krsta. Pokrivena je visokim krovom na dve vode. Današnji izgled priprate je nastao nakon rekonstrukcija izvedenih tokom XVIII i XIX veka.

Iako pripada moravskoj arhitekturi, crkva Svete Trojice se po mnogim elementima izdvaja od tadašnjih uobičajenih rešenja. Od mozaika kojim je pokriven pod do elemenata dekorativne plastike koji dodatno utiču na monumentalni izgled hrama, sve je skladno uklopljeno na nenametljiv, a opet impozantan način.

 

Živopis

U istoriji je ostalo zapisano da je manastir više puta pretrpeo teška razaranja i pustošenja, od čega su najteža bila ona iz 1439, 1456, 1476. i 1734. godine. Veći radovi na obnovi izvođeni su 1735, 1806, 1810. i 1845. godine, a tokom poslednjih decenija restauratori su u manastiru intenzivno radili od 1956. do 1964. godine, kao i uoči proslave ovogodišnjeg jubileja. Posebno mesto u crkvi zauzima ikonostas izrađen po narudžbi kneza Mihaila Obrenovića, koji je koštao 1000 ondašnjih dukata.

Freske koje su ostale sačuvane predstavljaju najveće domete srpskog srednjevekovnog slikarstva, a poznate su i kao Resavska renesansa. Prvobitni živopis se prostirao na preko dve hiljade kvadratnih metara i bio je delo solunskih majstora. Sačuvano je oko polovine originalnih fresaka među kojima se ističu monumentalna ktitorska kompozicija sa prikazom despota Stefana u vladarskoj odori sa vladarskim obeležjima, veličanstveni likovi svetih ratnika kao i Pričešće apostola i Povorka svetih otaca.

 

Arhitektura utvrđenja

Plan i konstrukcija zidina prilagođeni su terenu na kome je ono podignuto, kao i raspored kula. Branioci su mogli da se kreću između kula po odbrambenim zidovima visokim dvanaest a širokim više od tri metra. Sa spoljašnje strane utvrđenja bio je podignut još jedan zid što je omogućavalo dvostepenu odbranu od napadača, a ovo rešenje je primenjeno kasnije i tokom konstrukcije Smederevske tvrđave. Celo utvrđenje je bilo opasano rovom širine sedamnaest metara koji se spuštao do malog grada, isturenog dela tvrđave na severoistoku. Preko rova se protezao drveni most koji je vodio do kapije smeštene između dve kule. Kule su bile šestospratne i nisu služile za smeštaj ljudstva. Na njima i na zidinama bile su smeštene ukupno 104 mašikule (istureni delovi koji su služili za posipanje napadača vrelim uljem).

 

Resavska škola

Nakon završetka radova na izgradnji manastira 1418. godine u njega su se uselili monasi. Veliki broj pripadnika manastirskog bratstva je pripadao najučenijim ljudima svoga doba i Manasija je uskoro postala duhovni i kulturni centar široko poznat u tadašnje vreme. Posebnu slavu manastir je stekao kao izvor pisanih dela i prevoda zahvaljujući prepisivanju knjiga. Resavska škola je svoju slavu održavala i nakon pada despotovine sve do kraja XVI veka.

 

Manasija danas

Od 1954. godine Manasija je ženski manastir. Krajem sedamdesetih godina sestrinstvo je dobilo novi konak izgrađen za njihove potrebe. Nekoliko godina kasnije sagrađen je i konak za goste u čijem sastavu se nalaze biblioteka i trpezarija. Manasija svojim nasleđem, lepotom i duhovnim bogatstvom privlači posetioce iz celog sveta. U njenom okruženju se nalaze i brojne druge atraktivne lokacije poput Resavske pećine, spomenika prirode Lisina sa izvorom Veliko vrelo i vodopadom Veliki buk, sela Grabovac u kome se nalazila rodna kuća junaka Prvog srpskog ustanka vojvode Stevana Sinđelića. Manastir se nalazi u blizini Despotovca i udaljen je oko trideset kilometara od auto-puta Beograd – Niš.

Nakon svete arhijerejske liturgije, održane u manastiru početkom avgusta ove godine povodom šest vekova postojanja, patrijarh srpski Irinej je u govoru o despotu Stefanu i njegovoj majci kneginji Milici rekao: „Kao naslednici slavnih i značajnih predaka moramo ozbiljno gledati na prošlost da bismo sagledali šta je to naše pretke održalo kroz istoriju kako bismo se, ugledajući se na njih, i mi u ovom teškom vremenu održali“.

 

Naučna polemika

Dugo godina se verovalo da je despot Stefan Lazarević nakon smrti sahranjen u manastiru Koporin. Kosti koje su u Koporinu otkrivene početkom osamdesetih godina XX veka je analizirao čuveni antropolog i paleopatolog Dr Srboljub Živanović. Njegovo mišljenje je da se oštećenja na kostima poklapaju sa povredama za koje se zna da ih je despot za života imao. Međutim, početkom ovog veka tokom radova na rekonstrukciji crkve Svete Trojice u Manasiji pronađeni su ostaci za koje je DNK analiza nedvosmisleno pokazala da pripadaju sinu kneza Lazara. Arheolog Marin Brmbolić ovo smatra ključnim dokazom za to da otkriveni grob pripada despotu Stefanu. Dr Živanović smatra da novopronađeni ostaci pripadaju Vuku, drugom sinu kneza Lazara.

Chad Thomas Jersey