Grad „Čarapana“

autor: Darinka Mihajlović

Jedan od privrednih centara Srbije i čvorište mnogih istorijskih dešavanja. Grad čuvenih “Merima” dečijih sapuna, sada jedan od centara “Henkel” proizvodnje za region. U Kruševačkom pozorištu ponikla je plejada najpoznatijih srpskih glumaca

Kada su i kako Kruševljani postali „Čarapani“ to vam niko neće moći sa sigurnošću reći. Najrasprostranjenija su dva tumačenja. Drugo ime Kruševljana, prema prvom tumačenju, potiče iz doba Prvog srpskog ustanka kada su ovdašni ustanici izuli svoje opanke i nečujno u čarapama pošli na Turke. Drugo tumačenje se vezuje za običaj muškaraca ovog kraja da nose lepe, duge vezene čarape.

Još po nečemu su Kruševljani jedinstveni. Iako oduvek vole da se zabavljaju, to se ne bi reklo po imenu Udruženja ugursuza, baksuza i namćora, jedinstvenog u svetu. Postoji gotovo ceo vek, a jednom godišnje članovi organizuju humanitarnu igranku.

Grad sposobnih privrednika

Kruševac danas predstavlja moderan ekonomski, administartivni, kulturni, zdravstveni, obrazovni, informativni i sportski centar od značaja za Rasinski okrug i Srbiju.

U staroj Jugoslaviji, kažu, samo su Kruševac i Maribor imali više automobila nego stanovnika. Kruševljani su uvek slovili za snalažljive i sposobne, ali i radne ljude, naročito u selima oko Morave koje je opisao i Dobrica Ćosić u svojim romanima. Industrijalizacija i razvijena metalo-prerađivačka i hemijska industrija mnoge je dovela u grad, ali se nikada nisu odrekli i poljoprivrede, što je pomoglo da se tranzicija i privredni pad lakše prevaziđe. Posle privatizacije velikih društvenih kolektiva, u Kruševcu danas rade hiljade privatnih preduzeća i samostalnih radnji različitih delatnosti.

Kruševac je dao brojne političare, ministre, predstavnike Vlade Srbije. Čuvena kruševačka Gimnazija, osnovana 1865. godine, proizvela je generacije izvrsnih lekara, naučnika,uspešnih privrednika, bankara, programera, od kojih neki danas podučavaju na univerzitetima u inostranstvu i Srbiji.

Srednjovekovna srpska prestonica

Kruševac je kao svoju prestonicu podigao knez Lazar Hrebeljanović1371.godine. Povlačeći se posle izgubljene Maričke bitke, on je odlučio da se zaustavi u bogatoj kotlini podno Kopaonika i to mesto izabere za svoj dom.

Grad je postao privredno i kulturno središte Srbije, mesto iz koga se rukovodilo i koje je davalo inicijativu za organizaciju države.

Crkva Lazarica, kula Donžon i nešto bedema, to je ono što je ostalo od nekadašnjeg prestonog grada. Crkvu Lazaricu sagradio je knez Lazar i posvetio je Svetom Stefanu, koji je bio slava njegove porodice, a kasnije je i svom prvorođenom sinu dao ime Stefan.

Posle Kosovskog boja, Kruševac postaje prestonica vazalne Srbije. Na prestolu je sedela Lazareva udovica Milica, a kasnije njihov sin despot Stefan, koji će prestonicu preseliti u Beograd.

Kruševac je konačno oslobođen od Turaka 1833. godine. Posle oslobođenja grad počinje naglo da se razvija i napreduje, i postaje jedan od većih regionalnih centara tadašnje Srbije.

Spomenici i skulpture

„Kuća Simića“, jedna od najstarijih građevina u Kruševcu. Po stilskim odlikama može se pretpostaviti da je građena na samom kraju XVIII ili početkom XIX veka, ali u svakom slučaju pre 1833. godine, kada je Kruševac oslobođen od Turaka.

Jedan od najlepših spomenika Kosovskom boju i kosovskim junacima, na glavnom gradskom Trgu, najmonumentalnije je delo nacionalne skulpture s početka XX veka. Otkriven je na Vidovdan 1904. godine, u prisustvu kralja Petra I Karađorđevića.

Posle spomenika Prvom svetskom ratu, stiže se do čuvenog „Slobodišta“, spomen-parka gde je okupator streljao tokom Drugog svetskog rata više stotina rodoljuba iz Kruševca i okoline. Po arhitektonskim rešenjima i filozofskoj poruci, “Slobodište” predstavlja izuzetan spomenički kompleks u našoj zemlji. Centralni spomenički deo pripada konceptu koji je, po ideji Dobrice Ćosića, realizovao Bogdan Bogdanović, u periodu od 1960. do 1965. godine.

Spomenik osnivaču Kruševca, knezu Lazaru, nalazi se u istočnom delu arheološkog parka „Lazarev grad“. Na Trgu despota Stefana, na Vidovdan 2018. svečano je otkriven spomenik kneginji Milici.

Na Vidovdan 2020, na Trgu „Kosturnica“, Kruševljani su otkrili Spomenik despotu Stefanu Lazareviću, sinu kneza Lazara, velikom vojskovođi, ratniku, graditelju i ktitoru. Autor spomenika dr Boris Stajkovac, ujedno je i autor trostranog prikaza dvoglavog orla sa grba Republike Srbije, koji krasi jarbol na Bagdali. Na jarbolu koji je visok 23 metra,vijori se zastava Srbije.

Velikani glume iz Kruševca

Kruševačko pozorište osnovano je posle Drugog svetskog rata, i nema pozorišta u Srbiji koje je dalo toliko glumačkih veličina kao što je ovo: Rada Savićević, Bata Paskaljević, Miodrag Petrović Čkalja, Đuza Stojiljković, Taško Načić, Radmila Živković, Ljubinka Bobić, Jovan Janićijević Burduš, Tomislav Trifunović, Ljiljana Toković, Marko Živić, Sergej i Bane Trifunović, Nataša Šolak, Nataša Marković, Vojin Ćetković.

Prošlog leta Kruševac je dobio i pravi Trg glumaca, postavljanjem biste sedam glumačkih legendi: Vlastimira Đuze Stojiljkovića, Bate Paskaljevića, Milana Puzića, Taška Načića, Radmile Savićević, Miodraga Petrovića Čkalje, Ljubinke Bobić.

Engleska reprezentacija na travi “Napretka”

Sinonim za sport u Kruševcu je svakako FK „Napredak“. Sportsko društvo nastalo je posle Drugog svetskog rata, a nakon dva izlaska na evropske fudbalske terene, danas je u Linglong super ligi Srbije. Od kada je renoviran njihov stadion je jedan od arhitektonski najlepših u zemlji, čak je i reprezentacija Srbije utakmicu sa Engleskom igrala na ovoj travi.

Kruševljana je bilo u košarkaškoj reprezentaciji Jugoslavije, a danas se ponose Draganom Milosavljevićem koji igra u Španiji.

Kruševac ima veliki broj reprezentativnih sportskih objekata. U sastavu kompleksa “Sportski centar Kruševac” su: hala sportova, gimnastička sala Soko, zatvoreni i otvoreni bazeni, teniski i drugi tereni za male sportove.

Grad Kruševac obuhvata 101 naselje sa preko 145.000 stanovnika, a kao urbano područje, broji oko 65.000 stanovnika. U svojim školama i dalje neguje znanje koje pobeđuje na državnim i međunarodnim takmičenjima, a iz pozorišta i dalje se regrutuju neke buduće “glumčine”. I dok čekamo nekog novog Đuzu ili majka Vuku – pozdrav iz Kruševca!