Šumoviti šumadijski lepotan

 

Lako prepuštamo zaboravu brojne značajne priče iz naše istorije. Kosmaj je primer za to, a vreme je da se to promeni.

 

Autor: Milan Popović

 

Smešten nadomak Beograda, Sopota i Mladenovca, Kosmaj sa svojih 628m nadmorske visine spada u niže planine u Srbiji. U Šumadiji niža od njega je jedino obližnja Avala. Poput ostrva smeštenog među brežuljke ustalasale Šumadije, njegov greben polumesečastog oblika prostire se u pravcu jugozapad – severoistok. Tri vrha koja ga odlikuju imaju nazive: Mali, Goli i Rutavi.

 

Šumovita planina

Svoje ime Kosmaj duguje bujnim šumama kojima je oduvek bio pokriven (čak i danas je više od 70% njegove površine stanište hrastovim i bukovim sastojinama, uz poneka četinarska stabla). Keltska reč za šumu cos, u kombinaciji sa neindoevropskom reči maj koja je označavala planinu, dala je ime koje su Rimljani u vreme svog boravka na ovim prostorima prilagodili svojoj mitologiji. Kosmaj je tako postao Casa Maiac, dom Maje, rimske boginje prirode. O tačnosti tog naziva danas svedoče podaci prema kojima Kosmaj naseljava 550 vrsta biljaka, 300 vrsta gljiva, blizu 100 vrsta ptica, 51 vrsta sisara, 24 vrste herpetofaune i veliki broj različitih vrsta insekata.

 

Burna istorija

Ne toliko zbog svoje lepote, već više zbog svog položaja, Kosmaj je vekovima bio izložen burnim istorijskim zbivanjima. Na njegovim padinama rođen je Ivan Kosančić, a uz njega su u Boju na Kosovu učestvovali i 80 konjanika pod vođstvom vojvode Duče, kao i 400 ratnika koje je vodio Stojan Popović. Ovde je patrijarh Arsenije Čarnojević održao poslednju liturgiju pre prelaska Save. Tokom tursko-austrijskih ratova u XVIII veku ovdašnje stanovništvo borilo se na stani Austrije, a učestvovali su i u stvaranju Kočine krajine. Dahija Aganlija ranjen je od ustaničke puške ispaljene u Drlupi tokom februara 1804. Kosmajci su bili učesnici i Drugog srpskog ustanka, Srpsko-turskog rata od 1876. do 1878. godine, kao i Balkanskih ratova. Strahote Prvog svetskog rata nisu zaobišle ovaj kraj, a mnogi domaćinski sinovi ostavili su svoje živote na Ceru i Kolubari. Borbe su vođene i na samom Kosmaju. Nakon njih je neprijatelj proteran do Save i Dunava. O ovim događajima danas svedoči i Spomen-kosturnica sa ispisanim stihovima Đure Jakšića. Smeštena je na Malom Kosmaju, na vrhu znanom kao Beli kamen. U znak sećanja na borce Kosmajsko-posavskog partizanskog odreda 1971. godine je na vrhu planine podignut spomenik, autorsko delo vajara Vojna Stojića i arhitekte Gradimira Medakovića. Svoj doprinos partizanskim filmovima dao je Velimir Bata Živojinović, veliki glumac rodom iz ovdašnje Koraćice.

 

Sveta gora despota Stefana

Vladavinu despota Stefana Lazarevića obeležila je i njegova ljubav prema Kosmaju. Uz podsticanje razvoja rudarske delatnosti, a postoje podaci da je ovde bilo nalazišta srebra i olova, i izgradnju puteva, despot je na Kosmaju stvorio utočište za brojne učene monahe koji su stizali sa Istoka, bežeći pred širenjem otomanskog carstva. Manastiri su podignuti u Velikoj Ivanči, Stojniku, Babama, despotove letnje rezidencije bili su Kastaljan i Pavlovac, dok su Tresije imale uveliko razvijenu prepisivačku delatnost. Nažalost, mnoga dela nisu uspela da prežive potonje ratove. Jedna od retkih dragocenosti nastalih u tom periodu koja i danas postoji je psaltir, koji je iz Tresija prenet u Hopovo 1641. godine, da bi na kraju završio u Hilandaru. Kosmaj je u doba despotovo bio i verski i državnički centar. Despot je svoj životni vek i završio na Kosmaju, najverovatnije usled posledica ranjavanja u bici kod Angore. Tokom lova, aktivnosti koju je često i sa uživanjem upražnjavao na šumovitom Kosmaju, despotu je pozlilo. Izdahnuo je pokraj svoje zadužbine u nekadašnjoj Drvenglavi. Na tom mestu, u današnjem markovačkom zaseoku Crkvine, despotov pratilac Đurađ Zubrović podiže spomen obeležje, obelisk koji je do dana današnjeg ostao čudom sačuvan.

 

Manastir Tresije

Manastir Tresije je pravoslavni muški manastir, posvećen svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu. Veruje se da je podignut 1309. godine kao zadužbina kralja Dragutina. Svoj procvat doživeo je početkom XV veka, kada je po nalogu despota Stefan Lazarević obnovljen i dograđen. U narednom periodu manastir postaje stecište učenih ljudi, sa velikom bibliotekom i mnogim dobrima. U turskom popisnom tefteru iz 1560. godine pominje se da su Tresije najbogatiji manastir u okolini. Posle Velike seobe Srba krajem XVII veka manastir je spaljen i razrušen. Nakon obnove 1709. godine manastir je opet porušen krajem XVIII veka. Obnovljen je 1936. godine, a rat je prekinuo radove na izgradnji konaka. Ovaj poduhvat je nastavljen tek 1991. Svake godine u manastiru se održavaju manifestacije Pod lipama manastira Tresije i Dani Milovana Vidakovića (čuveni srpski književnik je detinjstvo proveo u selu Nemenikuće).

 

Zagonetni Kastaljan

Kastaljan ili Kasteljan predstavlja jedan od brojnih primera naše nemarnosti prema sopstvenoj istoriji. Pretpostavlja se da je prvobitno manastirsko zdanje podignuto u doba kralja Dragutina, na temeljima rimskog utvrđenja iz drugog ili trećeg veka naše ere. Svrha utvrđenja bila je zaštita kosmajskih rudokopa. Crkvu posvećenu svetom Đorđu, koja je pripadala raškoj arhitektonskoj školi, obnovio je despot Stefan, uz dodatak kupole. Istoričari smatraju da je Kasteljan despotu prvo služio kao letnjikovac, a da je naknadno postao manastir. Šezdesetih godina prošlog veka od ostataka manastira bio je vidljiv samo jedan zid, sve ostalo je bilo zatrpano zemljom. Tokom arhepoloških iskopavanja otkriveni su ostaci crkve, konaka i trpezarije. Manastir je najverovatnije napušten tokom Velike seobe Srba i od tada čeka da bude obnovljen. Istoričari su zabeležili da je potez od Kosmaja do Zabrežja kod Obrenovca, gde su Srbi prešli Savu tokom seobe, bio skoro potpuno pust tokom čitavog stoleća. Stanovništvo je počelo da se vraća u kosmajska sela krajem XVIII veka.

 

Manastir Pavlovac

Kraj Pavlovačkog potoka u kosmajskom selu koje se zove Koraćica uzdiže se manastir Pavlovac, posvećen svetom Nikoli. Prvobitno manastirsko zdanje podignuto je, najverovatnije, po želji despota Stefana, a izgradili su ga učenici čuvenog Rada neimara (Rada Borovića), despotovog dvorskog arhitekte. Manastir je u XVI veku prihodovao od vinograda, žita i košnica kojih je imao više nego okolna domaćinstva zajedno. Kao i ostali kosmajski manastiri bio je smešten u blizini puta koji je vodio od Beograda ka jugu do Rudnika, Kosova i Zete.

 

Omiljeno izletište

Iako Kosmaj ni izdaleka ne koristi sve svoje turističke potencijale, on ipak predstavlja jedno od omiljenih izletišta za ljude iz Beograda i okoline. Nadamo se da će u budućnosti njegova bogata istorijska baština doživeti punu pažnju i biti zaštićena od zaborava.

Chad Thomas Jersey