GORNJI MILANOVAC – Betty

BELI LABUD NA ZELENOM JEZERU

Urbano zelenilo Gornjeg Milanovca, njegovi parkovi, travnjaci i drvoredi pored toga što doprinose lepšem vizuelnom doživljaju grada, imaju i svoj zdravstveni značaj.

Autor: Darinka Mihajlović

Malo je gradskih naselja kao što je Gornji Milanovac, koji se od svog osnivanja razvijao po urbanističkom planu. Ulice su prosečene tako da su dovoljno široke i za moderan saobraćaj i skoro se sve seku pod pravim uglom. U centru naselja nalazi se prostran i lepo uređen trg sa koga se otvaraju vidici prema Rudniku, Ždrebanu i Vujnu, što predstavlja svojevrsnu vrednost grada. U početku Gornji Milanovac se razvijao na desnoj strani Despotovice, ali se nakon rata naglo razvija tako da gradnja prelazi i na levu obalu reke. Posmatrajući grad u okeanu zelenila naš poznati naučnik Jovan Cvijić je za Gornji Milanovac rekao da je „Beli labud na zelenom jezeru“.

Ime po vojvodi Milanu

Gornji Milanovac je relativno mlado gradsko naselje u jugozapadnoj Šumadiji, čija istorija počinje znatno pre njenog zvaničnog osnivanja 1853. godine.

Još u prvim godinama vladavine Miloša Obrenovića, umesto porušenog Rudnika, novo nahijsko, a kasnije i okružno središte postala je malena Brusnica. Usled nedostatka prostora 1839. godine pokrenuta je inicijativa o premeštanju varoši na novu i podesniju lokaciju. Izabran je prostor na desnoj obali reke Despotovice za mesto gde će se izgraditi potpuno novo naselje.

Knez Aleksandar Karađorđević je 5. januara 1853. godine izdao ukaz po kome se varoš Brusnica premešta na već utvrđenu lokaciju i dobija naziv Despotovica, po reci koja kroz njega protiče.

Samo šest godina kasnije, knez Miloš je 3. aprila 1859. godine doneo ukaz o promeni naziva grada po kneževom polubratu vojvodi Milanu. Kako je već postojao Milanovac na Dunavu (bivši Poreč), koji je nosio ime po Miloševom sinu, Despotovica je nazvana Gornji Milanovac jer se nalazila na većoj nadmorskoj visini.

Jezgro otpora turskoj vlasti

Arheološki nalazi na nekoliko lokacija gornjomilanovačke opštine potvrđuju da je ovo područje bilo naseljeno i u praistoriji. Istovremeno, gotovo da nema sela u kojem se ne mogu pronaći tragovi naroda starog veka: Ilira, Kelta, Rimljana, Gota…

Rudničko-takovski kraj je u Prvom i Drugom srpskom ustanku činio jezgro otpora turskoj vlasti.  U takovskom kraju Milan Obrenović je poveo Rudničane i pridružio se Karađorđu. Među prvim oslobođenim mestima bio je Rudnik. Takovo, gde je na Cveti podignut Drugi srpski ustanak, postaje simbol nacionalne borbe za oslobođenje. 

Modernizacija i razvoj

U prvoj polovini XX veka građanstvo je masovno stradalo, a samo mesto je pretrpelo velika razaranja. Nakon ratovanja nastavljena je modernizacija Gornjeg Milanovca. Jačanje trgovačkog kapitala omogućilo je i osnivanje dve fabrike bombone i čokolade, „Rudnika“ 1922. i „Takova“ 1937. godine.

U Drugom svetskom ratu nemačke okupacione snage su 15. oktobra 1941. godine bombardovale i zapalile Gornji Milanovac, što predstavlja najveće razaranje u istoriji ove varoši. Obnova grada je započela odmah posle oslobođenja 1944. godine i trajala je više od deset godina.

Tokom osamdesetih i devedesetih godina XX veka Gornji Milanovac postaje izuzetno jak privredni centar, poznat ne samo na domaćem, već i na inostranom tržištu. Preduzeća koja su najviše doprinela razvoju privrede u opštini su: PIK „Takovo“, „Tipoplastika“, „Rudnik“, „Metalac“ i „Dečje novine“, koje su bez sumnje bile zaštitni znak ove sredine.

Kulturno-istorijske znamenitosti

Na Trgu kneza Mihaila u centru grada dominiraju zgrada bivšeg Okružnog načelstva, spomen–bista vojvode Živojina Mišića, bele mermerne statue kneza Aleksandra Karađorđevića i vojvode Milana Obrenovića, crkva Svete Trojice, kao i spomenik pobede.

Zgrada okružnog načelstva poznata kao „Stari sud“, je najstarija zgrada suda u Srbiji i prva javna građevina u Gornjem Milanovcu. U zgradi Okružnog načelstva nalazio se nekada štab komandanta Prve armije, generala Živojina Mišića, koji je komandovao čuvenom Kolubarskom bitkom u Prvom svetskom ratu. Posle Drugog svetskog rata, zgrada je korišćena kao zatvor. Danas se u zgradi okružnog načelstva nalaze Kulturni centar, biblioteka i svečana sala opštine.

Spomen-park Brdo Mira je spomenički kompleks i jedinstvena prostorna celina površine od 4,5 ha. Na Brdu mira nalaze se spomenici iz najrazličitijih perioda. 

Norveška kuća podignuta je 1987. godine, u znak prijateljstva srpskog i norveškog naroda, u neposrednoj blizini Ibarske magistrale. Svojim oblikom simboliše jedinstvo vikinškog broda i srpske tradicionalne kuće. U njoj se nalazi muzejska postavka sa eksponatima iz logora u Norveškoj, konferencijska sala i sedište Društva srpsko-norveškog prijateljstva.

Takovo

Takovo je čuveno kao mesto u kome je Miloš Obrenović podigao Drugi srpski ustanak, na Cveti 23. aprila 1815. godine. Prostor od nekoliko hektara proglašen je za memorijalni kompleks i predstavlja nezaobilazno odredište za učenike osnovnih i srednjih škola, ali je od značaja i za ostale grupe turista i pojedince.

Znamenito mesto „Takovski grm“ pod kojim je podignut Drugi srpski ustanak, srušio se 1901. godine. Nedaleko od mesta gde je postojao stari, danas se nalazi hrast koji je knez Mihailo Obrenović osveštao za „naslednika“ još 1867. godine. Delovi starog Takovskog grma danas se nalaze u Muzeju Drugog srpskog ustanka u Takovu, crkvi u Gornjem Milanovcu i Miloševom konaku u Beogradu.

Planina Rudnik

Planina Rudnik se nalazi 15 km od Gornjeg Milanovca. Varošica Rudnik smeštena je između 500 i 700 metara nadmorske visine i sa ostalim delovima planine povezana je asfaltnim putem i velikim brojem staza. Planina je još 1922. godine proglašena za vazdušnu banju. Zahvaljujući izuzetnoj šumovitosti, prirodnim stazama zdravlja, velikim brojem vidikovaca i blizini velikih gradova, Rudnik je pogodan za razvoj letnjeg i zimskog zdravstvenog, školskog, sportskog i lovnog turizma i veoma je značajan kulturno-istorijski lokalitet, jer se na njemu nalaze ostaci raznih civilizacija i arheoloških nalazišta.