Od rudarenja do turizma

autor: Darinka Mihajlović

U prirodne resurse Bora ne spadaju samo nalazišta ruda bogatih bakrom i zlatom, već i oaze netaknute prirode u njegovoj okolini

Bor se nalazi na istoku Srbije, u Timočkoj Krajini i veliki je industrijski rudarski centar naše zemlje. Priroda je ovom kraju podarila podzemno blago u vidu bakarne rude i plemenitih metala, ali je bila izdašna i na površini i podarila zelene krajolike i lepote kakvi se retko sreću u industrijskoj sredini.

Etnografsko i kulturno nasleđe ovoga kraja, velelepni geomorfološki oblici, rečni ponori i termalni izvori, pećine i pećinski ekosistemi, endemski rezervati flore i faune, Gradu Boru daju i poziciju turističkog centra ove regije.

Grad Bor je sedište Borskog okruga i zauzima površinu od 856 km2, na kojoj živi 40-ak hiljada stanovnika i čak 20 različitih nacija.

Istorija počinje rudarenjem

Iako se ovde rudarilo još u praistoriji, Bor se kao naselje prvi put spominje u 18. veku. Češki inženjer Franjo Šistek je tražeći zlato za beogradskog bogataša Đorđa Vajferta, otkrio rudu bakra. Od 1903. godine je otpočela eksploatacija bakra u Borskom rudniku i brži razvoj grada. Vlasništvo nad Borskim rudnikom do 1940. godine držao je francuski kapital, tokom rata je bio Nemački, da bi posle rata postao vlasništvo novoformirane države. 

Završetkom Rudnika bakra u Majdanpeku i njegovom integracijom sa Borskim rudnikom, 1961. godine nastao je Rudarsko–topioničarski basen Bor – RTB Bor. Bor postaje mesto u koje dolaze ljudi iz svih krajeva zemlje, nalaze posao, formiraju porodice i tu ostaju da žive. Prva visokoškolska institucija u gradu, Tehnički fakultet, počeo je da radi 1961. godine. U Boru danas radi i savremena naučno istraživačka organizacija Institut za rudarstvo i metalurgiju.

Kineska kompanija „Zijin Mining Group“ u leto 2018. izabrana za strateškog partnera Rudarsko-topioničarskog basena „Bor“, postaje vlasnik 65% ovog industrijskog giganta.

Bor danas ima više desetina modernih stambenih blokova, pet kružnih tokova, amfiteatar, bioskop, muzičku školu sa pozorišnom salom, sportski centar za male i velike sportove, gradski bazen, Zoološki vrt, kao i veliki broj parkova, galerija i muzeja. Sam grad predstavlja jednu turističku atrakciju.

Industrijski i urbani turizam

U utrobi zemlje, u Jami borskog rudnika, na dubini od 400 metara, na takozvanom 11. horizontu, sagrađen je i opremljen Caffe Jama. Otvaranjem za turističke posete ovog svakako jedinstvenog objekta, posetiocima je omogućeno da osete neponovljivu radnu atmosferu i uslove rada generacija rudara, koji su ovde zarađivali i zarađuju svoj “hleb sa 7 kora”.

Površinski kop Bor nastao je eksploatacijom rude bakra tokom XX veka. Sa uređenog vidikovca, organizovane grupe posetilaca mogu da razgledaju impresivne dimenzije i strukturu Kopa, da čuju zanimljivu priču o rudarenju na ovim prostorima, te da načine zanimljive fotografije ovog nesvakidašnjeg prostora.

U starom delu grada sačuvano je više objekata tzv. „Francuske zgrade“. Nakon otvaranja rudnika u Boru izgrađeni su mnogi objekti razlicite namene, sa prenetim elementima arhitekture u ondašnjoj Francuskoj. Među takvim objektima najznačajniji su: Direkcija Francuske kompanije Borskog rudnika i „Francuska kasina“ (danas Tehnički fakultet), kao i stara urbana celina „Francuska kolonija“.

Duž glavne saobraćajnice na samom ulasku u Bor izloženi su eksponati rudarske, metalurške i mašinske opreme. Koncepcija postavke je da zastarele mašine i oprema „javno svedoče“ o istoriji rudarstva i metalurgije u Boru. Zahvaljujući rudniku, koji je ustupio i pripremio eksponate, kao najmarkantniji izdvaja se kamion damper nosivosti 170 i neto težine 105 tona. Muzealci ga od milošte nazivaju „Guliver“, jer je njegova visina i širina preko 12 metara, prečnik gume 3, zapremina rezervoara goriva 3200, a ulja 650 litara.

Bor u filmovima

Bor i okolina pružaju idealne uslove za snimanje filmova sa atraktivnim prirodnim predelima, na primer rudarske jalovine koja podseća na pustinju. Ovde su snimljeni veći ili manji delovi čak sedam filmova: Čarlston za Ognjenku – film Uroša Stojanovića; Tilva Roš – film NIkole Ležaića; Beli beli svet – film Olega Novkovića; Čovek nije tica (1965) – film Dušana Makavejeva; Osvajanje slobode (1979) – film Zdravka Šotre; Na putu za Katangu (1987) – film Živojina Pavlovića i Saga o tri nevina muškarca (2017) – film Shridhar Shridhara.

 

Oaze netaknute prirode

U prirodne resurse Bora ne spadaju samo nalazišta ruda bogatih bakrom i zlatom, već i oaze netaknute prirode u njegovoj okolini. Iako rudarski grad, okolina oko Bora je zaista predivna.

Jedna od najstarijih banja u Srbiji, Brestovačka banja, nalazi se nа nаdmorskoj visini od 385 metara u prekrаsnom аmbijentu stoletne šume, sаmo 8 km jugozаpаdno od Borа. Premа аrheološkim nаlаzimа blagotvornost termomineralnih voda koristili su i Rimljаni. Vode ove bаnje spаdаju u red nаjlekovitijih u nаs, а Bаron Herder ih je poredio sа vodаmа аustrijskih i švаjcаrskih bаnjа. Svoj pun procvаt doživelа je u dobа Milošа Obrenovićа. Na prostoru Banje postoji 10 termominerаlnih izvorа sа temperаturom od 32 do 40 stepeni Celzijusovih, koji pomažu u lečenju mnogih bolesti.

Pored Brestovačke banje, još jedan biser borske opštine jeste i Borsko jezero, koje se nalazi na 15-ak kilometara od Bora. Sa svojom nedirnutom i nezagadjenom prirodom ovo jezero iz godine u godinu privlači sve više posetilaca, koji odsedaju u dva hotela, u kamp naselju ili u privatnom smeštaju. Borsko jezero je meta ribolovaca jer se tu može upecati šaran, deverika, som, smuđ, amur, tolstolobik i sve vrste bele ribe, a nisu retki i kapitalni ulovi pojedinih vrsta.

Inače, jezero se nalazi u podnožju planine Crni Vrh, koja u vreme zime ima veću debljinu snežnog pokrivača od nekih najatraktivnijih srpskih planina i skijaši iz Bora i okoline rado je posećuju.

Zlotske pećine i kanjon Zlotske reke pored prirodnih lepota odlikuje prisustvo retkih vrsta flore i faune. Do sada je istraženo 116 pećina i 14 jama. Za turističke posete uređena je Lazareva pećina.

Bogatstvo planinskih prostranstava pruža idealne mogućnosti za razvoj lovnog turizma. Na ovim prostorima žive: divlja mačka, vuk, šakal, ris, mrki medved, lisica, kuna, lasica, zec, divlja svinja, jelen, vidra, srna…

A neke od ovih divljih životinja ali i egzotičnih, turisti koji posete Bor mogu videti i u Zoološkom vrtu, jednom od najlepših u Srbiji. Na površini od oko 2 ha, u vrtu boravi više od 70 vrsta životinja ili preko 130 jedinki, a od samog otvaranja 2011. njegova atrakcija je beli lav.